Саха сиригэр судаарыстыбаннас сайдыытын түһүмэхтэрэ

Сахаларга судаарыстыбаннас өйдөбүлэ хаһааҥҥыттан үөскээбитэй? Аатырбыт учуонай Лев Гумилев Байкал күөл тулатыгар олорбут сахалар өбүгэлэрэ «Үч курыкан» диэн ааттаах судаарыстыбаны тэринэ сылдьыбыттарын суруйар. Итини номохторго ахтыллар саха төрдө Эллэй Боотур аатыгар «эл», «ил» диэн түүр тыллаах норуоттарга судаарыстыбаны бэлиэтиир тыл баара хайа эрэ өттүнэн эмиэ бигэргэтэр.

Нуучча айанньыттара Өлүөнэ өрүс орто сүүрүгүн булууларыгар урааҥхай сахаларга судаарыстыбаннас ханнык эрэ көрүҥэ баарын академик Алексей Окладников, профессор Сергей Токарев курдук Сэбиэскэй Сойуус бөдөҥ учуонайдара бэлиэтииллэрэ. Бу судаарыстыбаннай тэриллии, холбоһук баһылыктарынан хаҥаластар, чуолаан, «Тойон Ууһа» диэн ааттанар Эллэй Боотур сыдьааннара Тыгыннар аймах этилэрэ. Биллиилээх фольклорист Сэһэн Боло хомуйбут матырыйаалларыгар сигэннэххэ, сорох сэһэнньиттэр Тыгыны «саха ыраахтааҕыта» диэн этэллэр эбит.

Күн тахсар сирин диэки дьүккүөрдээхтик дьулуйар нуучча айанньыттара 1620-с сылларга Өлүөнэ өрүс тардыытын таба тайаныахтарыттан ыла чөкө олорбут Саха сирэ нуучча судаарыстыбатын уонна кининэн сирэйдэнэн аан дойду эйгэтигэр киирэн барбыта. Бу кэмҥэ «саха саха эрдэҕинээҕи» кэмин, урукку олоҕун укулаатын көмүскэһэн уонна дьаһаах хомуйааччылар, хаһаахтар, кэлии саарбаһыттар үтүргэннэрин сөпсөспөтөх саха боотурдарын өрө туруулара XVII үйэ бүтүөр диэри күөдьүйтэлээбиттэрэ.

Ити Саха сирэ нуучча судаарыстыбатын састаабыгар киирэр уустук кэрдииһигэр сэбилэниилээх утарылаһыыны сэргэ, дипломатия уонна суут-сокуон көмөтүнэн бэйэ быраабын туруулаһыы хайысхата эмиэ тутуһуллубута. Ол курдук, өссө 1676 сыллаахха үс саха тойоно бойобуода А.А. Баршнелевка Москваҕа барарга көҥүллүүрүгэр көрдөһүү түһэрбиттэр. Эһиилигэр Намтан Мымах сиэнэ, Ньыкаа уола Нохтоо, Хаҥаластан Тыгын сиэнэ, Бөдьөкө Бөҕө уола Хара Бытык Маһары, Мэҥэттэн Тирэх Орсукаев Москваҕа тиийэн Федор Алексеевич ыраахтааҕыны көрсүбүттэр. Бу түмүгэр ыраахтааҕы ыйааҕынан, саха тойотторо биэс солкуобай иһинэн дьыалалары бэйэлэрэ дьүүллүүр, дьаһаах хомуйуутугар кыттыһар бырааптаммыттар.

XVIII үйэ иккис аҥарыттан сахалар Россия империятын иһигэр бырааптарын туруулаһыыларын саҥа түһүмэҕэ саҕаланар. 1766 сыл ахсынньы 14 күнүгэр Екатерина II анал манифест уонна тус ыйаах таһааран, сокуоннары бэрээдэктииргэ уонна реформалары оҥорорго көмөлөһүөхтээх «Уложеннай хамыыһыйа» тэрийбит. Бу хамыыһыйаҕа аарыма империя бары муннугуттан 600-тэн тахса депутат киирбит. Биэс улуус кыттыылаах быыбар түмүгүнэн, Маһары удьуора Соппуруон Сыраанап депутатынан талыллыбыт. Кини быыбардааччыларын накааһынан, дьаһаах төлөбүрүн түүлээхтэн харчыга көһөрөргө, буор-босхо ындыы таһыытын тохторго, саха тойотторо дьаһааҕы бэйэлэрэ хомуйалларын көҥүллүүргэ уонна, тус бэйэтиттэн эбэн, саха тойотторун быраабын улаатыннарарга туруорсубут.

1789 сыллаахха Бороҕон улууһун кулубата Алексей Аржаков-Сэһэн Ардьакыап Екатерина II ыраахтааҕыны көрсөрү ситиспитэ. Нууччалыы ааҕар, суруйар саха кулубата уһуннук дьаныһан үрдүк сололоох хотуну көрсөн, бэйэтэ оҥорбут «Сахалар тустарынан былаанын» туттарар. Бу докумуоҥҥа сахалар уобаластааҕы баһылыктарын дуоһунаһын олохтуур, саха суобастарын суутун тэрийэр, олохтоохтор тылларын уонна үгэстэрин билэр ыспыраабынньыктары аныыр, о.д.а. туһунан этиллэрэ.

Бэйэни салайыныыга дьулуһуу биир дьоһун хардыытынан 1827 сыллаахха тэриллибит Саха Степной Думатын ааттыахха сөп. Ону тэрийээри Бороҕон улууһун кулубата Иван Емельянович Мигалкин, Хаҥалас улууһун кулубата Савва Кириллин уонна Хаҥалас улууһун быыпсай кулубата Николай Рыкунов (номоххо киирбит Ырыкыныап Суруксут) 1824 сыллаахха Иркутскай куоракка тиийэн Илин Сибиир генерал-күбүрүнээтэригэр туруорсаллар. Көҥүл ылыллан, Саха уобалаһын Дьокуускай уокуругар Степной Дума тэриллэн уонча сыл кэриҥэ үлэлээбитэ.

XIX үйэ ортотуттан саха тойотторун саҥа үөскээн эрэр интеллигенция бэрэстэбиитэллэрэ солбуйан бараллар. Бу саҥа элита тумус туттар киһитинэн 1883 сыллаахха Москваҕа буолбут Александр III ыраахтааҕы коронациятыгар Саха уобалаһын депутатынан талыллыбыт Егор Дмитриевич Николаев I-Улахан Дьөгүөр буолбута. Кини I политсыылынайдар көмөлөрүнэн суруйбут «Краткая записка о современном положении Якутского края» диэн дакылааты суруйан, сахаларга сири оҥорууга, эргиэн сайдыытыгар көмөлөһөргө, холобуонай сыылканы тохтоторго, бэйэни салайыыны киллэрэргэ туруорсубута.

ХХ үйэ саҕаланыытынааҕы быыһык кэмҥэ саха норуотун национальнай лидерин быһыытынан, 1906 сыллаахха «Сахалар союзтарын» уонна 1912 сыллаахха Туспа-урдус сахалар съезтэрин тэрийбит, 1917-1919 сылларга Саха уобалаһынааҕы земскэй управа бэрэссэдээтэлинэн талыллан үлэлээбит Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр уһулуччу миэстэҕэ турар. Кинини биир санаалаахтарын уонна утумнааччыларынан кэккэтигэр Россия дьылҕатын быһаарыахтаах Учредительнай мунньахха Саха уобалаһын депутата Гавриил Васильевич Ксенофонтовы, Федералистар үлэһит сойуустара партия бэрэссэдээтэлэ Алексей Дмитриевич Широкиҕы, автономияны туруорсан «саагыбары тэрийиигэ» буруйдаммыт Роман Иванович Оросины, 1922 сыллаахха Чурапчыга тэриллибит Быстах кэмнээх Саха уобалаһынааҕы норуот салалтатын бэрэссэдээтэлэ Георгий Семенович Ефимовы, 1927 сыллаахха үөскээбит конфедералистар партияларын генеральнай сэкирэтээрэ Павел Васильевич Ксенофонтовы киллэриэххэ сөп.

Дьэ сити курдук уһун, унньуктаах туруулаһыы түмүгэр, 1922 сыллаахха Былатыан Ойуунускай, Максим Аммосов, Исидор Барахов күүстээх дьаныардарынан Саха автономиялаах сэбиэскэй социалистыы өрөспүүбүлүкэтэ төрүттэнэн саха омук судаарыстыбаннаһын олуга ууруллубута.