ПЕТРОВ

Арсений Арсеньевич

Саха сиригэр боксаны төрүттэспит Арсений Петров Уолба нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Петровтар аҕалара репрессияламмытын кэннэ 1930 сылтан Дьокуускайга олохсуйбуттара. Арсен бокска оҕо спортивнай оскуолатыгар дьарыктаммыта. 1955 с. армияттан кэлэн баран  1 №-х тутуу тэрилтэтигэр болуотунньуктаабыта. Үлэтин быыһыгар общественнай тренер быһыытынан республикаҕа биир бастакынан бокса секциятын аһан оҕолору, эдэр ыччаты түмэн  дьарыктаабыта.

1956 с. Н. Тарскайы, В. Ильичевы, М. Фридманы кытта Саха сирин боксаҕа бастакы чемпионатын тэрийбиттэрэ.  Арсений бэйэтэ 75 кг. кыттан иккис миэстэ буолбута уонна Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатын бастакы тренеринэн анаммыта. Кини салалтатынан Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандата аан бастаан Дальнай Восток уонна Сибиир зонатыгар бастыыр иһин күрэхтэһиигэ кыттыбыта.

1958 с. ахсынньы 17 күнүгэр А. Петров хамнастаах бокса тренеринэн анаммыта. Кини салалтатынан Саха сирин хамаандата 1959 с. Дальнай Восток уонна Сибиир зонатыгар иккис миэстэни ылбыта. Онон аан бастаан РСФСР финалыгар кыттар быраабы ылбыта. Ити сыл норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа тахсан Монголия хамаандатын кытта күрэхтэспиттэрэ. Тренер үөрэнээччитэ А. Никифоров 1960 с. сахалартан бастакынан ССРС спордун маастарын нуорматын толорбута. Салгыы Э. Кауфман Советскай Союзка призер, онтон чемпион буолбута, атын да иитиллээччилэрэ Э. Данилов, Б. Егоров, В. Васильев, В. Шитик уонна да атыттар дойду, Россия күрэхтэһиилэригэр ситиһиилээхтик кыттыбыттара.

Саха АССР уонна РСФСР үтүөлээх тренерэ, ССРС физическай культуратын туйгуна.

Билигин Саха республикатын бокска чемпионата А.А. Петров аатынан ыытыллар.

 

АФАНАСЬЕВ

Михаил Куприянович

Саахыматчыт, тренер М.К. Афанасьев Чычымахха холкуостаах дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. 7 кылааһы бүтэрэн баран, холкуос үлэһитэ буолбута. Саахымакка бастакы уһуйааччыларынан аҕата Киппирийээн, убайа Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Саха сирин 4 төгүллээх чемпиона Владимир Куприянович, учуутала А.Д. Баланов буолбуттара. Айылҕаттан бэриллибит ураты мындыр өйө киниэхэ сотору кэминэн нэһилиэгин, оройуонун күүстээх оонньооччута буоларыгар тиэрдибитэ. Кини 1957 с. саахымакка сахаттан бастакынан ССРС спордун маастарыгар кандидат нуорматын толорбута, онтон 1966 с. эмиэ сахаттан бастакынан ССРС спордун маастарын аатын ылбыта.

М.К. Афанасьев республика 7 төгүллээх чемпиона, «Урожай» спортивнай общество уобаластааҕы, илин эҥэрдээҕи уонна Бүтүн Россиятааҕы турнирдарын элбэх төгүллээх чемпиона уонна призера этэ. Россия сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, тыа сирин саахыматчыттарын Бүтүн Союзтааҕы күрэхтэһиилэрин финалыгар 4-тэ кыттыбыта. Кини бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх мындыр оонньооччу быһыытынан биллэрэ.

Михаил Куприянович дэгиттэр талааннааҕа. Чычымахха олорон холкуос бастыҥ үлэһитэ этэ, оройуоҥҥа спортивнай күрэхтэһиилэри тэрийээччи быһыытынан эмиэ биллибитэ. Ону таһынан бэйэтэ дьарыктанан уһун дистанцияҕа сүүрүүгэ күрэхтэһэн ситиһиилэнэр этэ. Кини «Урожай» общество оройуоннааҕы сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн, ити общество уобаластааҕы сэбиэтин инструкторынан үлэлээбитэ. Ол сыдьан техник-геодезист идэтигэр үөрэнэн, Сахабыт сирин аар тайҕатын уһаты-туора сыыйбыт үлэһит бэрдэ этэ. 1969 с. «Урожай» общество тренеринэн ананан Намҥа үлэлии барбыта.. Ити сылдьан Саха сирин сүүмэрдэммит хамаандатын салайан, үгүс күрэхтэһиилэргэ кытыннаран, үрдүк ситиһиилэргэ сирдээбитэ. Кини үөрэппит оҕолоро А. Афанасьева, П. Львова, А. Протодьяконова, Е. Эверстова республика хас да төгүллээх чемпионнара буолбуттара. Михаил Куприянович 1970 сылтан ылата барыта 20 сыл устата саахымат тренеринэн үлэлээбитэ. Ол үлэтин түмүгэ ордук 1981 с. Намнааҕы оҕо спортивнай оскуолата аһыллыаҕыттан көстүбүтэ. Кини оҕо тренерэ эрэ буолбакка бүтүн оройуон, республика улахан дьоҥҥо сүүмэрдэммит хамаандатын дьиҥнээх лидерэ, уларыйбат капитана этэ.

Саха Республикатын үтүөлээх тренерэ, Нам улууһун Бочуоттаах гражданина.

 

КУЛАЧИКОВ

Иустин Иустинович

Саха сиригэр гиирэ спордун саҕаласпыт, пропагандалаабыт уонна бу көрүҥҥэ үчүгэй түмүктэри ситиспит спортсмен уонна тренер И.И. Кулачиков Чычымахха төрөөбүтэ. Маҥнай Чычымах 7 кылаастаах, онтон Ытык-Күөл орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. 1954 с. Дьокуускайга икки сыллаах топографтар курстарыгар үөрэммитэ уонна үс сыл устата экспедицияҕа үлэлээбитэ.

1959 с. СГУ инженернай-техническай факультетыгар үөрэнэ киириэҕиттэн спордунан утумнаахтык дьарыктанан барбыта. Н.К. Шамаев салалтатынан штанганы анньыыга республикатааҕы күрэхтэһиилэргэ чемпионнаабыта, миэстэлэспитэ, I разряд нуорматын толорбута. Онтон 1962 с. тренерин сүбэтинэн гиирэни анньыыга көспүтэ уонна эмиэ ситиһиилэнэр. Бу сыл Кызыл куоракка Сибиир уонна Дальнай Восток спартакиадатыгар хамаанданан иккис миэстэ буолбуттара. Мантан ыла Саха сиригэр спорт бу көрүҥэ сайдан барар.

Иустин Иустинович 1966 с. гиирэ спордугар аан бастакынан  Саха АССР спордун маастарын аатын ылбыта. Кини  республикаҕа сэттэ төгүл  бастаабыта, 1964, 1965 сс. Дальнай Восток, Сибиир  күрэхтэһиилэригэр чемпионнабыта. 1967 с. гиирэҕэ Саха АССР абсолютнай чемпионун аатын ылбыта.

Тутуу инженерин идэтин ылан, Харбалаахха ананан кэлэн  республикаҕа бастакы агробөһүөлэги тутуспута. Барыта 15 сыл старшай прорабынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитэ. 1979 сылтан  СПТУ-га оҕолору тутуу маастарын идэтигэр үөрэппитэ. Ити сылларга общественнай тренер быһыытынан гиирэ спордугар оҕолору, ыччаттары дьарыктаабыта.  Олортон Саха АССР үс маастара, сүүрбэттэн тахса бастакы разрядтаах спортсменнар иитиллэн тахсыбыттара.

АНДРОСОВ

Владимир Петрович

ССРС спордун маастара, Советскай Союз тыатын сирин спортсменнарын үс төгүллээх чемпиона Владимир Андросов Ытык-Күөлгэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар Д.Г. Бравин салайар секциятыгар дьарыктаммыта. Үөрэнээччилэр ортолоругар республика күрэхтэһиитигэр ситиһиилээхтик кыттан Тааттаттан бастакынан Чурапчыга тренер Д.П.  Коркиҥҥа үөрэнэ барбыта.

1966 с. республика чемпионатыгар Россия чемпиона П. Алексеевы итэҕэтиилээхтик кыайан саҥа талаан тахсан эрэрин көрдөрбүтэ. 1967 с. ССРС спордун маастарын аатын ылбыта. Салгыы  араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ, ол иһигэр  ССРС тыатын сирин спортсменнарын күрэхтэһиитигэр үс төгүл, норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарга бастаабыта. 1971-1973 сс. Читаҕа Армия спортивнай кулуубугар сулууспалаабыта, Забайкальскай байыаннай уокурук классическай уонна көҥүл тустууга чемпиона буолбута.

Кини хапсаҕайга эмиэ ситиһиилээхтик кыттара. Ол курдук 1968 с. аан бастаан ыытыллыбыт Манчаары Баһылай бирииһигэр спартакиада хапсаҕайга бастакы абсолютнай чемпион буолан саха спордун историятыгар киирбитэ. Тааттаттан бастакынан Саха АССР спордун маастарын аатын ылбыта.

1999 с. В.П. Андросов аата Игидэйдээҕи культурнай-спортивнай комплекска иҥэриллибитэ. 1991 сылтан көҥүл тустууга, 1999 сылтан хапсаҕайга кини кэриэһигэр республикатааҕы турнир ыытыллар.

ФЕДОСЕЕВ

Илларион Георгиевич

ССРС спордун маастара, саха биллиилээх тустууга И.Г. Федосеев Ытык-Күөлгэ төрөөбүтэ. Оскуолаҕҕа үөрэнэр сылларыгар Д.Г. Бравин уонна А.А. Прокопьев ыытар тустуу секцияларыгар дьарыктаммыта. Үөрэнээччилэр ортолоругар зонатааҕҕы күрэхтэһиигэ, уолаттарга республика спартакиадатыгар бастаабыта.

Салгыы Чурапчытааҕҕы спортивнай оскуолаҕа Д.П. Коркиҥҥа эрчиллэ барбыта. 1968 с. РСФСР уонна ССРС уолаттарга чемпионаттарыгар бастакы миэстэни ылбыта. 1968 с. Советскай Союз сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн АХШ Боулдер куоратыгар уолаттар ортолоругар Аан дойду чемпионатыгар кыттыбыта уонна сахалартан бастакынан аан дойду чемпионун аатын ылбыта.

1969 с. улахан дьоҥҥо Тбилиситээҕҕи аан дойдутааҕҕы уонна Тегераҥҥа норуоттар икки ардыларынааҕҕы турнирдарга үһүс бириистээх  миэстэлэргэ тиксибитэ.

Оскуоланы бүтэрээт, Чурапчы спортивнай оскуолатыгар тренердээбитэ. 1969-1971 сс. Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр Читаҕҕа, Москваҕҕа спортивнай кулууптарга сулууспалаабыта. Ити сылларга ССРС ыччаттарын, Сэбилэниилээх күүстэр күрэхтэһиилэригэр миэстэлэспитэ.

1969, 1972, 1973 сс. көҥүл тустууга Саха АССР чемпиона. Армия кэнниттэн республикатааҕы «Урожай» спортивнай обществоҕҕа инструкторынан, тренеринэн, Ытык-Күөллээҕҕи райпотребсоюзка, кэлин Тааттатааҕҕы оҕҕо спортивнай оскуолатыгар тренеринэн, директорынан, улуустааҕҕы ыччат уонна спорт управлениетын начальнигынан, «Саханефтегазсбыт» ААО Уус-Тааттатааҕы филиалын директорынан үлэлээбитэ.

Хабаровскайдааҕы физкультура институтун, Москватааҕы Үлэ уонна социальнай сыһыаннаһыылар академияларын бүтэрбитэ.  Оройуон  Сэбиэтин депутатынан талыллан үлэлээбитэ.

Саха Республикатын физическай культураҕҕа уонна спортка үтүөлээх үлэһитэ, Таатта улууһун Бочуоттаах гражданина.

Илларион Федосеев аата көҥүл тустууга оҕолор ортолоругар  ыытыллар «Боотурдар оонньууларыгар», Ытык-Күөл уулуссатыгар уонна Тааттатааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар иҥэриллибитэ.

САВВИНА

Зоя Степановна

ССРС спордун маастара З.С. Саввина Уус-Амма нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыттан дуобатынан дьарыктаммыта. Орто оскуоланы бүтэрэн Чымынаайы отделениетыгар түөрт сыл ыанньыксытынан үлэлээбитэ. Ыанньыксыттыы  сылдьан 1970 с. аан бастаан республика чемпионун үрдүк аатын ылбыта. 1972 с. Саха государственнай университетын историко-филологическай факультетыгар үөрэнэ киирбитэ уонна 1977 с. бүтэрэн  саха тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта.

1970 с. республика чемпионатыгар бастакы миэстэни ылбыта. 1971 с. I разряд нуорматын толорбута, онтон 1975 с. Россия чемпионатыгар спорт маастарыгар кандидат нуорматын толорбута. 1983 с. А. Аргуновалыын саха дьахталларыттан бастакынан ССРС спордун маастарын аатын ылбыттара.

Зоя Степановна үгүс сылларга Таатта, Саха сирин, Россия аатын араас таһымнаах күрэхтэһиилэргэ чиэстээхтик көмүскээн кэллэ. Ол курдук, Саха сирин 11 төгүллээх, РФ «Урожай» ДСО Сэбиэтин, РСФСР кубогын, Тыа сирин Бүтүн Россиятааҕы күрэҕин үс төгүллээх, биирдиилээн Бүтүн Союзтааҕы күрэхтэһии икки төгүллээх, дьахталлар үһүс спартакиадаларын, X сайыҥҥы спартакиада  уо. д. а. күрэхтэһиилэр чемпионнара. 1994 с. Дьокуускайга буолбут Аан дойду чемпионатыгар 7-с миэстэни ылбыта, Бүтүн Россиятааҕы олимпиадаҕа 3-с миэстэни ылбыта.

Зоя Степановна 16 сыл устата Чымынаайыга тренеринэн үлэлээн баран 2002 сылтан Ытык-Күөлгэ улуустааҕы оҕо спортивнай оскуолатыгар дуобакка тренер быһыытынан ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар. Кини эрчийэр оҕолоро республика, дойду күрэхтэһиилэригэр бастыыллар уонна бириистээх миэстэлэргэ тиксэллэр.

«Саха Республикатыгар физическай культураны уонна спорду сайыннарыыга үтүөлэрин иһин» бэлиэнэн наҕараадаламмыта. Таатта улууһун Бочуоттаах гражданина.

МАКАРОВ

Айаал Григорьевич

Спортиҥҥа Россия кубогын чемпиона, Манчаары спартакиадатын абсолютнай чемпиона Айаал Макаров оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан спорт араас көрүҥнэринэн дьарыктаммыта. 1992 с. Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтун булт хаһаайыстыбатыгар факультетын бүтэрбитэ. Биир сыл Орто Халымаҕа кадровай булчутунан үлэлээбитэ. Онтон Дьокуускайга кэлэн «Мясной двор» тэрилтэни тэрийбитэ уонна  билиҥҥэ диэри директорынан үлэлиир. 2001 сылтан спортинынан үлүһүйэн дьарыктаммыта уонна икки сылынан күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээхтик кыттан барбыта. 2006 с. Димитров куоракка  сахалартан бастакынан Россия спордун маастарын нуорматын толорбута.

Республика хас да төгүллээх чемпиона, Бүтүн Россиятааҕы күрэхтэһиилэр хас да төгүллээх призердара, Россия Кубогын кыайыылааҕа, абсолютнай зачекка Россия чемпионатын үрүҥ көмүс призера, хамаанданан Россия 2009, 2011 сс. чемпиона.